*Trong kỷ nguyên số, thanh toán xuyên biên giới đã trở thành một phần không thể thiếu đối với doanh nghiệp, freelancer và cả người nhận kiều hối. Tại Việt Nam, dòng tiền quốc tế đang tăng trưởng mạnh mẽ nhờ sự phát triển của xuất nhập khẩu, kinh tế freelance và hệ sinh thái fintech. Tuy nhiên, song hành với sự tiện lợi là một thực tế đáng lo ngại: rủi ro ngày càng tinh vi và khó phân biệt.

Việc nhầm lẫn giữa hai khái niệm "lừa đảo" và "hiểu lầm quy trình" không chỉ gây hoang mang mà còn dẫn đến những quyết định sai lầm. Liệu sự cố giao dịch là lừa đảo có chủ đích hay chỉ là hiểu lầm do hệ thống và quy trình?*

Các hình thức lừa đảo phổ biến trong thanh toán quốc tế

Tại Việt Nam, lừa đảo thanh toán quốc tế đang bùng nổ mạnh mẽ. Đáng chú ý, hacker hiện nay ưu tiên thao túng tâm lý người dùng hơn là tấn công vào lỗ hổng kỹ thuật.

Một trong những hình thức nguy hiểm nhất là Business Email Compromise (BEC), nơi hacker xâm nhập hoặc giả mạo email doanh nghiệp để thay đổi thông tin tài khoản thanh toán. Chỉ một email “giả danh CEO” hoặc “thay đổi tài khoản nhà cung cấp” cũng có thể khiến doanh nghiệp mất hàng trăm nghìn USD.

Song song đó, công nghệ AI đang nâng cấp các chiêu trò lừa đảo lên một cấp độ mới. Deepfake video và voice cloning được sử dụng để giả danh người thân, đối tác hoặc thậm chí cơ quan chức năng nhằm tạo áp lực tâm lý buộc nạn nhân chuyển tiền.

Đối với cá nhân và người nhận kiều hối, các kịch bản như “quà từ nước ngoài”, “tình yêu online”, hoặc “bị điều tra rửa tiền” vẫn tiếp tục là những cái bẫy hiệu quả, đánh vào lòng tin và sự thiếu hiểu biết về quy trình tài chính quốc tế.

Trong khi đó, freelancer lại đối mặt với các mô hình lừa đảo tinh vi hơn như “job scam” hoặc chargeback fraud, nơi khách hàng hợp pháp hóa hành vi chiếm đoạt bằng cách yêu cầu hoàn tiền sau khi đã nhận dịch vụ.

Rủi ro cụ thể theo từng nhóm đối tượng

Mỗi nhóm người dùng trong hệ sinh thái cross-border payment đều đối mặt với những kịch bản rủi ro rất khác nhau.

Đối với SMEs, rủi ro lớn nhất không nằm ở hệ thống ngân hàng mà ở chính quy trình nội bộ. Một email giả mạo có thể vượt qua mọi lớp bảo mật nếu nhân viên không xác minh lại thông tin thanh toán qua kênh thứ hai. Đây là lý do các cuộc tấn công BEC thường thành công mà không cần đến malware.

Freelancer lại đứng trước rủi ro “mất trắng hợp pháp”. Khi làm việc với khách hàng quốc tế, họ phụ thuộc vào các nền tảng chuyển tiền quốc tế – nơi quyền lợi thường nghiêng về phía người mua. Một dispute hoặc chargeback có thể khiến freelancer mất cả tiền lẫn phí xử lý, dù đã hoàn thành công việc.

Trong khi đó, người nhận kiều hối và cá nhân lại dễ trở thành nạn nhân của các kịch bản lừa đảo cảm xúc. Đồng thời, họ cũng có nguy cơ mất tiền khi sử dụng các kênh chuyển tiền không chính thức như Hawala – nơi không có bất kỳ cơ chế bảo vệ pháp lý nào.

Lừa đảo hay hiểu lầm? Ranh giới mong manh

Không phải mọi sự cố trong thanh toán quốc tế đều là lừa đảo. Trên thực tế, phần lớn các vấn đề phát sinh lại đến từ hiểu lầm hệ thống.

Một ví dụ điển hình là việc chuyển tiền qua mạng lưới ngân hàng quốc tế. Không giống giao dịch nội địa, tiền không đi trực tiếp từ A đến B mà phải qua nhiều ngân hàng trung gian. Điều này dẫn đến độ trễ, phí phát sinh và đôi khi là trạng thái “pending” kéo dài.

Hiểu lầm phổ biến nhất đến từ cấu trúc phí. Khi sử dụng mã phí SHA, người nhận sẽ phải chịu phí từ ngân hàng trung gian. Điều này khiến số tiền nhận được thấp hơn kỳ vọng, dễ gây tranh chấp giữa hai bên.

Ngoài ra, các hệ thống kiểm soát rủi ro như AML và KYC có thể khiến giao dịch bị đóng băng nếu phát hiện dấu hiệu bất thường. Từ góc nhìn người dùng, đây có thể bị hiểu nhầm là “bị giữ tiền”, nhưng thực chất là quy trình kiểm tra bắt buộc của hệ thống tài chính toàn cầu.

Góc nhìn pháp lý: Vai trò của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Tại Việt Nam, các giao dịch ngoại hối chịu sự quản lý chặt chẽ của Ngân hàng Nhà nước nhằm đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô.

Theo quy định hiện hành, việc chuyển tiền ra nước ngoài không hoàn toàn tự do mà phải có mục đích hợp pháp và chứng từ rõ ràng. Điều này áp dụng cho cả doanh nghiệp lẫn cá nhân, từ thanh toán thương mại đến trợ cấp thân nhân hay chi phí du học, chữa bệnh.

Chính những rào cản pháp lý này thường tạo ra hiểu lầm. Nhiều người cho rằng ngân hàng “làm khó”, trong khi thực tế họ chỉ đang thực thi đúng quy định.

Việc không hiểu rõ khung pháp lý không chỉ gây chậm trễ giao dịch mà còn có thể dẫn đến những quyết định rủi ro, như chuyển sang các kênh không chính thức.

Làm thế nào để phòng ngừa và xử lý rủi ro?

Trong bối cảnh rủi ro ngày càng phức tạp, việc phòng ngừa không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc.

Đối với doanh nghiệp, việc thiết lập quy trình xác minh đa lớp là yếu tố sống còn. Mọi thay đổi thông tin thanh toán cần được xác nhận qua ít nhất hai kênh độc lập. Đồng thời, đầu tư vào hệ thống bảo mật email và đào tạo nhân sự là điều không thể bỏ qua.

Freelancer cần chủ động lựa chọn nền tảng uy tín, hạn chế giao dịch ngoài hệ thống và luôn lưu trữ bằng chứng công việc. Việc hiểu rõ cơ chế dispute và chargeback cũng giúp giảm thiểu rủi ro.

Đối với cá nhân, nguyên tắc quan trọng nhất là không chuyển tiền dựa trên áp lực tâm lý. Bất kỳ yêu cầu thanh toán nào liên quan đến “phí nhận quà”, “phí hải quan” hoặc “xác minh pháp lý” đều cần được kiểm chứng kỹ lưỡng.

Khi sự cố xảy ra, phản ứng nhanh là yếu tố quyết định. Người dùng cần liên hệ ngay với ngân hàng để kích hoạt quy trình tra soát hoặc cảnh báo gian lận. Đồng thời, việc trình báo cơ quan chức năng là cần thiết để tăng khả năng thu hồi tài sản.

Hiểu đúng để bảo vệ dòng tiền

Thanh toán xuyên biên giới không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là sự giao thoa giữa con người, pháp lý và hệ thống tài chính toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, việc phân biệt rõ giữa lừa đảo và hiểu lầm chính là năng lực cốt lõi giúp doanh nghiệp và cá nhân bảo vệ tài sản của mình.

Hiểu đúng giúp bạn không hoảng loạn. Hiểu đúng giúp bạn phản ứng chính xác. Và quan trọng nhất, hiểu đúng giúp bạn giữ vững niềm tin trong một hệ sinh thái tài chính ngày càng phức tạp.

Disclaimer: Bài viết này được FinFan biên soạn hoàn toàn dựa trên quá trình nghiên cứu, phân tích và tổng hợp dữ liệu từ các nguồn thông tin đại chúng. Mục đích duy nhất của nội dung là cung cấp kiến thức tham khảo và nâng cao nhận thức về thị trường thanh toán xuyên biên giới. FinFan miễn trừ mọi trách nhiệm pháp lý đối với bất kỳ rủi ro hay tổn thất nào phát sinh từ việc sử dụng thông tin trong bài viết này.

Arthur.